ANiME / MANGA

Çeviride Kaybolanlar

-Eri Izawa'nın yazısından alıntıdır.
Kaynak: Rei'nin Anime Sitesi

2007'nin başlarında "Entoloji; Dünya dilleri, 15.Baskı" ya göre yaşayan ve bilinen 6.912 insan dili mevcut. "Yaşayan Dil" belirli bir grup insan tarafından geniş bir kullanıma sahip dil demektir. Bir kişinin "dil"i tanımlamasına ve özellikle lehçeleri nasıl gördüğüne göre şu anda yaşayan dil sayısı 5000 ile 10000 arasında değişen bir sayıdır. Bunun yanında bir çok ölü ya da tükenmiş diller de vardır.

Bir dilin yazımını başka bir dile dönüştürme çalışmasına çeviri, sözlü olarak yapılan dönüştürmeye ise tercümanlık denir.

Çeviride, dilbilgisi, yazım kuralları, kelime hazinesi bilgisi kadar o dilin içindeki atasözleri, deyimler, söylemler ve o dili kullanan toplumun tarihi boyunca dil içine yerleşmiş olan kültürel olguları da önemli bir rol oynar. Ve bana göre bütün bunları kavramak ise ancak o dili yaşayarak olur.

Japon yapımı anime ve manga severler olarak Ülkemizde fazla bulamadığımız bu çalışmalara internet üzerinden Japonca'dan başka dillerde yapılan çevirilerden ve tercümelerden yararlanıyoruz. Genellikle de İngilizce. Çeviriyi yapan kişinin Japonca'ya olan muvaffakiyeti yanında bizim de İngilizce'ye ya da çevirinin yapıldığı diğer dilleri ne kadar iyi bildiğimize bağlı izlediğimiz,okuduğumuz anime ve manga'dan zevk almamız.

Japonca bilmeyen pek çoğumuz anime ve manga'ları genellikle Japonca'dan İngilizce'ye çevrilmiş olarak okuyor ve izliyoruz. Türkçe çevirilerin de bir çoğu İngilizce'den alınıyor. Bazen resmi çevirilerde bile doğrudan Japonca yerine başka dillerden çevirilerin kullanıldığına rastlamak mümkün. Bazen fark edersiniz karakterin söylediği size çok saçma anlamsız gelir. Bön bön bakarsınız. İzlediğiniz anime akıcılığını kaybeder.

Dile çok iyi hakim olmayan kişilerin yaptığı çeviriler ise gerçeğinden çok şey alıp götürmektedir. Japonca'dan İngilizce'ye çevrilmiş ve anlam değişikliğine uğramış çalışmalar bir de Türkçeleştirildiğinde orijinalinden çok daha farklı bir sonuç ortaya koyuyor olsa gerek.

Japonca

Japonca, düzinelerce lehçesinin yanında sosyal anlam incelikleri (nüans) ve bir o kadar da yansıma sözcükleri (onomatope) özellikleriyle karmaşık bir dildir. Çevirilerde sosyal nüanslarda daha yoğun bir anlam kaybı görülmektedir.

Sosyal Anlam İnceliği

Japonca'nın anlam inceliği çoğu kez, sadece kelime seçimleriyle her konuşmacının cinsiyetinin, sosyal statüsünün, dinleyicinin sosyal statüsünün ve sosyal konum türünün belirlenmesi anlamına gelir.

"Ben" ve "Sen"

Örneğin, Japonca'da "ben" anlamına gelen bir sürü kelime vardır ve aynı durum "sen" içinde geçerlidir. Her kelime ise "ben" ve "sen"in kim olduğuna dair farklı anlamlara sahiptir. Örneğin;

watashi - ben bir kadınım ya da ağırbaşlı bir erkek

watakushi - resmi ortamda konuşan ağırbaşlı bir kadınım ya da özellikle resmi olan ağırbaşlı bir erkek

atashi - kadın (zorunlu değil), watashi diyen birinden daha az sofistike; genç bir kız olabilirim. Watashi'nin gayri resmi formu.

atai - Ben bir kasaba kadınıyım.

boku - Ben erkeğim. Genç bir erkek ya da statümün altında oynuyorum, belki üstlerimin arasında olduğumdan

ore - Ben bir erkeğim. Muhtemelen bir yetişkinim. Bir şekilde kendimle övünüyorum

oira - Ben bir kasabalı erkeğim.

wai - Bir çeşit daha taşralı bir "ben"

washi - Ben yaşlı biriyim, erkek ya da bazen kadın. Bundan dolayı saygı gösterilmesi gerekir.

ware - "ben"in ya da kendine hitap etmenin oldukça eski bir formu. "Wareware" yaygındır ve "biz" anlamına gelir.

sessha - kendine hitap şeklinin eski (erkeksi) bir formu. Samurai-X'de Kenshin kullanır. (isim) - kendi ismiyle kendinden bahsetme. Death Note serisinde Misa'nın kendinden sürekli "ben" yerine "Misa" ya da "Misa-Misa" olarak bahsetmesi gibi. Manga'da basit, masun genç kızlarla ilişkilendirme eğilimindedir.

"sen" için yapılan kelime seçiminde kelimenin hedefine ve duruma göre seçim yapılmalıdır:

(statü)+ulama: bir çok durumda, nazik konuşmalarda "sen" kelimesinin kullanılmasını gerektirmez; yerine kişinin statüsü (anne-baba, yaşlı erkek/kadın, müşteri, küçük erkek çocuk, misafir vb) kullanılır. Bir dükkanda, dükkan sahipleri müşterilerine "o-kyaku-san" (sayın müşteri, honorable guest) şeklinde hitap eder. Sokakta bir çocuk yaklaşık 25-35 yaşlarındaki yabancı bir kadına "o-neesan (abla, elder sister)" diyecektir. Başka bir durumda "o-basan (teyze / old woman (yaşlı kadın))" ve yaşlı bir kadına "o-baasan (nine, büyükanne)" şeklinde hitap edecektir. Ama bu terimler bile yaş, konuşmacının statüsü ve geçerli koşullara göre değişiklik gösterir.

(isim)+ulama: Reika adında birine onu yakından tanımayan biri "Biraz çikolata alır mısın?" yerine "Reika-san biraz çikolata alır mı" diye sorar. Bir isim kullanıldığında kişinin soyadının ya da ön adının kullanılması ilişkinin düzeyine göre değişir. Örneğin "Matsumoto-san" (soyadı) yetişkinler arasında, "Rika-chan" çocuklar arasındaki kibar bir konuşmadır.

anata: "sen" için kibar kelimedir. Daha çok kadınlar tarafından kullanılır ama bazı resmi durumlarda erkekler tarafından da kullanılabilir. Anata daha çok kadınların kocalarına hitap ederlerken kullandıkları bir kelimedir. Bu nedenle erkekler eşlerinin ilk adlarını kullandıkları halde kadınların kocaların ilk adlarını kullanarak hitap etmeleri hoş karşılanmaz.

anta: "anata"nın gündelik bir kullanımıdır. Daha çok kadınlar tarafından bazen de erkekler tarafından tanıdıklara karşı kullanılır.

kimi: "sen"in hafif bir şekli. Daha çok erkekler aile ve arkadaşlarına karşı kullanır.

omae: "sen"in senli-benli bir şekli. Daha çok erkekler tarafından, birinin eşine ya da aile üyesine hitapta kullanılır. Kibar bir konuşmada asla kullanılmaz. Bazı kadınlar tarafından özellikle taşralı kadınların kullandığı görülebilir.

omee ("omeh"): "omae"nin daha argo bir biçimi. Daha çok erkekler kullanır.

temee ("temeh"): daha argo bir biçim. Normal bir şekilde kullanılıyorsa konuşmacının oldukça düşük bir ortamdan olduğunu gösterir. Eğer stres altında kullanılmışsa kişinin karşısındaki için negatif düşünceleri olduğunu gösterir. Bir başka erkekler tarafından kullanılan kelime.

kisama: "sen"in kaba bir şekli. Büyük bir düşmanlık ifade eder. Erkekler tarafından kullanılır.

(not: Gizemli, cinsiyeti belirsiz, toplumsal olarak belirsiz bir Japon karakter oluşturmak imkansızdır. Çünkü "sen" ve "ben" için seçilen kelimeler bir kişinin sosyal statüsü hakkında çok şey ele verir.)

Tüm bu "sen" ve "ben" kelimelerine bakılırsa Japonca'dan İngilizce'ye ve hatta Türkçe'ye çevirilen cümlelerde cümlenin ortaya koyduğu kişilerin kimlikleri ile ilgili bir çok bilgi ortadan kalkacaktır.

Daha Fazla İnce Anlam (Nüans)

Tüm bunlara ek olarak cümle yapısı ve yüklemler bir şeyin neden yapıldığına dair çok fazla şey ifade ederler. Örneğin; Japonca'da "I'll do it for you (Onu senin için yapacağım)" birisi için bir iyilik yapılması ile ilgili farklı anlamlar taşıyabilir. Ya da kelime seçimine göre yüksek rütbeden birine hizmet etme onuru verilmesi anlamı taşıyabilir. Sıradan "git" yükleminin söylenişinin onlarca şekli vardır. Örneğin;

Ike - Kaba, Emir biçimi.

Ikinasai - Daha yumuşak, feminen biçim. Emirden çok öğüt.

Yuke - Emir biçiminin daha eski bir şekli.

O-iki - daha yumuşak, bir nevi eski, feminen şekil.

Itta (itta) - teknik olarak geçmiş zaman. Resmi olmayan form; "gone (gone)/gitti/" - "Shoo"

Ikiyagare - "git"in çok kaba bir biçimi.

"Git"e lütfen eklersek aşağıdaki şekiller ortaya çıkar:

Itte kure - resmi olmayan istek (erkek); "Go, please / Lüfen git"

Itte o-kure - resmi olmayan "taşralı" ya da yaşlıların kullandığı şekil

Itte kudasai - kibar bir istek biçimi

Itte kudasaimase - daha kibar istek biçimi. Çoğu kez bayanlar tarafından kullanılır.

O-iki ni natte kudasai mase - Genellikle kadınlar. Daha kibar form.

Gülmeler bile Farklı imalara gelmektedir.

Japonca'da anime ve manga'da görülen bazı gülme biçimleri aşağıdaki gibidir.

ha ha ha: Normal bol gülme

hih hih hih: Ürpertici gülme

hu hu hu (ya da fu fu fu): Bir şekilde tekin olmayan gülme

heh heh heh: utanmış ya da sıkılgan gülme

ho ho ho: Kibar feminen gülme

ka ka ka: yaşlı erkek gülmesi (bazen)

ku ku ku: Şeytani gülüş

ke ke ke: Şeytani gülüş

Cümle Bitişleri

Japonca'da cümle sonlarına kişinin kimliği hakkında bilgi veren eklemeler yapılır. Örneğin kadınların bir çok cümleyi feminen bir etki veren "wa" ile bitirmesi beklenir (örn: "soudesu wa"). Erkekler daha katı bir etki katmak için "zo" ya da "ze" kullanır (örn: "iku zo!"). Kimi çizgi film karakterleri kendi cümle sonu eklerine sahiptir. Buna kalıplaşmış (Japon popüler düşüncesine göre Çinliler cümle sonuna "aru" ekler) ve garip (kedi insanlarının "nya (miyav)" kullanması) eklemeler de dahildir.

Lehçeler ve Resmiyet

"ben" ve "sen" seçimleri gibi bölgesel diyalekt (lehçe) farklılıkları da vardır. Güney Amerikalıların "ya'll" ya da İngiltere'nin bir bölümünün "eh what?" demeleri gibi Japonya'nın farklı bölgelerinin tipik konuşmaları mevcuttur. Bunlar da çoğunlukla eğer çevirmen tam olarak kendi dil karakterine yansıtamadığında çevirilerde kaybolmaktadır.

Ayrıca çok resmi Japonca bir başka lehçe kadar vurucudur. Oldukça nadir kullanılır (bazı manga'larda yaygın olmasına rağmen) ve oynak, şiirsel bir eğilimi vardır.

Özet: Çevirilerde Neyi Kaçırıyoruz?

Basit bir "Burada ne yapıyorsun?" ve "Birini bekliyorum" diyoloğu bile bir kişinin kimliği, statüsü ve kim kimden daha üstün konumda, nereli bunları bize verir ve birkaç kelime ile bir kişinin bir başkası için sosyal bir yardımda mı bulunup bulunmadığı anlaşılabilir. Okuyucu, zarif ve şiirsel "Burada ne yapıyorsun?" gibi bir cümleden zevk alabilir ya da çiğ, ham erkeksi "birini bekliyorum" cümlesiyle sinebilir. Kısacası cümlelerin tam şiirselliğini ya da sertliğini İngilizce çeviriye taşımak oldukça güçtür.

Görüldüğü gibi bir çok sosyal veri çeviride yok olabilmektedir. Kadın Ranma'nın (Ranma ½) sinir bozucu erkeksi, Vash'in mütevazı/saygılı konuşmalarını, Meryl'nin kibar cümlelerini ve Wolfwood'un (Trigun) taşralı aksanını, Oscar'ın Kraliçe ile yaptığı saygılı ve aristokrat konuşmasının yanında askerleri karşısındaki sert ve erkeksi konuşması ve Kenshin'in sevimli eski dille konuşmalarını ve benzeri bir çok çeşit tonda ve türde konuşmayı kaçırmak oldukça kolaydır.

Bunun yanında bir çok kişisel ilişki bilgisi de kaybolmaktadır. "Şimdi gidebilirsin" gibi bir cümle bize bir yaşlı karakterin bir genç karaktere kibar akrabalık ilişkisi verilebilir - ama bunu İngilizce'de vurgulamak zordur. Yine bir çift arasında kadının "sen" ve erkeğin kadına adı ile hitap şekli, aile bağlantılı, rahat bir ilişkinin verilmesi kelime seçimleri ile mümkündür. Ve tabi ki, kahramanın düşmana "SEN" diye bağırdığı bildik sahneler, eğer kişi burada öfke ve kızgınlığın yüklü olduğu hangi "sen"in seçildiğini anlayamazsa sahne duygusal enerjisini fazlasıyla kaybetmektedir.

İyi bir çeviri anime ve manga'nın genel anlamını saklamayı başarırken, çok dikkatli ve düşünerek yapılmış bir çeviri gizli kültürel bilgiyi, kelimelerin ardındaki mesajları da verir. Ve söz konusu Japonya gibi bir toplum olunca çok fazla sosyal ve kültürel bilgi kaybı olabilmektedir.

Sonuç olarak akıcı, şiirsel Japon metni sadece akıcı şiirsel bir İngilizce metin yazabilen çevirmen tarafından tekrar yazılabilir.

Manga'da Ses Efektleri

Ben bir dil uzmanı değilim. Aşağıdaki çalışma Japonca ve İngiliz ses efektlerinin kendimce amatör olarak bir karşılaştırmasıdır. Benim sınırlı deneyimimi yansıtmakta ve birazı da sadece bazı sanılardan oluşmaktadır. Kendime sorduğum soru: Neden Japonca ses efektlerine göre İngilizce ses efektleri kulağa çok resmi geliyor?

Japonca'da yazılı ses efektleri mükemmel bir olaydır. İngilizce, "crunch (çatırtı/gıcırtı)", "grugle", "splash (sıçrayan su çamur)" ya da diğer sesler gibi yansıma ile sesleri taklit eden kelimelere sahiptir. Bunun gibi Japonca'da da benzer kelimeler vardır. Yalnız Japonların bu kelimelere olan yaklaşımı farklıdır.

Şu paragraflara bir bakın:

"The rain splashed the street, and the child trotted up to the door. She rang the doorbell. She dug a candy out from her pocket and crunched it while she waited. A dog barked nearby."

"Yağmur caddeyi ıslatıyordu ve bir kız çocuğu kapıya koştu. Zili çaldı. Beklerken cebinden bir şeker çıkarıp yedi. Yakınlarda bir köpek havladı" )

"The rain fell pitter-patter on the street, and the child ran trot-trot-trot up to the door. She rang the doorbell: ding-dong. She dug a candy out from her pocket and ate it, crunch-crunch, while she waited. Nearby, a dog barked `yap yap.'"

"Yağmur caddeyi pıtır pıtır dövüyordu ve kız çocuğu patır patır kapıya koştu. Zır Zır zili çaldı. Beklerken cebinden bir şeker çıkardı ve kütür kütür yedi. Yakınlarda bir köpek hav hav havladı"

İkinci cümle İngilizce'ye açıkça garip görünüyor ama aynı zamanda doğal İngilizce versiyonuna göre daha yakın ve doğrudan ses efekti sunuyor. Ayrıca Japonca konuşmanın oldukça doğal bir yöntemidir (örn: "Onno no ko wa ta ta ta to do ni hashirimashita"). Bir fiile dönüştürülecek olan doğrudan ses efektleri Japonca'da normdur (yani "gulp(yutkunma)" un "he gulpud (o yutkundu)" a karşı, "crunch"un " he crunched"a karşı gibi).

(yukarıdaki ikinci cümlede yansıma sözcükleri eklendiğinde kimisi normal kimisi garip görünüyor. Bunun yanında Türkçe'de yansıma seslerinin cümleler içinde kullanıldığı yaygın olarak görülmektedir. Tak tak! Kapı çaldı. Şelale gürül gürül akıyordu. vb)

Ses efektlerine o kadar bağımlı bir dilde manga sayfalarında ses efektlerinin doğal bir şekilde akması garipsenemez. Japonca manga küçük ya da büyük şeyler için ses efektleriyle doludur; masada fincanın tıngırtısı, helikopter pervanelerinin daimi patırtısı, devasa bir uzay gemisinin motorunun ritmik gümbürtüsü ya da bitkin düşmüş bir kahramanın nefes nefese kalması. Ama bu sesleri anlatmak için Japonca'da "thrum thrum thrum" ya da "gasp gasp gasp" demek İngilizce'de bunları kullanmaktan daha az gariptir. Japonca'da bu sesleri betimlemek doğal ve sıradandır.

Bunun yanında Japonların sözlü olarak Japonca-hece üzerine ses efektlerini tercih etmektedirler. Sese yakın ama aynı zamanda kolay okunan ve hecelenen yansıma sözcükleri kullanmaktadırlar.

Bazı Japonca ses efektleri ve onların İngilizce karşılıkları.

shiin: sessizliğin sesi (bunu Türkçe'de tanımlayan bir yansıma sözcüğü olduğunu sanmıyorum)

pota: drip:şıp (tıp) damlama sesi

pota pota: drip drip:şıp şıp (tıp tıp) bir çok damlama

kata: rattle, clink (takırdamak, tıkırdamak, şangırdamak, şıngırdamak)

katata: rattle: tıkır tıkır: çatıda tıkırdayan yumuşak yağmur ya da yakından geçen bir trenden dolayı sarsılan bir tahta çerçeveli ev.

zaaa: ışık sesi, yavaş yağmur (zzzz ?)

jyaa: banyoda duş sesi ya da ağır yağmur (şarıl şarıl)

sara-sara: yavaş akan ırmak (şırıl şırıl)

sawa-sawa: hışırdayan yaprakların sesi (hışır hışır)

kiri kiri: br çeşit cır cır böceğinin sesi (cır cır ?)

koto: clink: tok( tık): küçük sert bir cismin büyük sert bir cisim üzerine konması sesi

kari: crunch: hafif gevrekçe ses

kori: crunch: sert ve gevrek (çatırtı, kütürtü)

karan: clunk: vurulan sert bir objenin sesi (tak)

chin: ding: zil sesi (çın, çin)

pin pon: ding dong: kapı zili ya da tv şovu zili

jiriririiin: brring: okul tipi bir zil sesi (zır)

uuu: growl: köpek hırlaması/ homurtusu ya da acı içinde bir insan (uf) vb.

gururu: growl: köpek homurtusu, ya da mide guruldaması (gurul)

wan wan: arf arf: köpek havlaması (hav hav)

kan kan: arf arf: daha sert köpek havlaması

kyan kyan: yap yap: yüksek sesli köpek havlaması

bau bau: woof woof: büyük köpek havlaması

uo uo: woof woof: köpek havlaması

kyain kyain: yipe yipe: köpek ciyaklaması

puchi: snap: küçük çatırtı sesi, bir krakerin bölünmesi gibi

pachi: snap: küçük çatırtı sesi, ateş gibi

bachi: snap: geniş çatırtı sesi, bir dal ya da büyük ateş gibi

boki: snap: ağır çatırtı sesi

baki: whap: ağır çarpma gürültüsü (güm, tak ? )

pisha: slap: tokatlama sesi ya da küçük su/çamur sıçraması (şap)

bishi: whop, whoosh: tokat sesi ya da hızlı tokatlama hareketi, bir pozda hızlı vurma bitirmesi

basha: splash: büyük ıslatma sesi

guchya: squish (şapırtı sesi çıkararak yürümek)

gashan: crash (yere düşme çarpma)

zugaan: bam: eko efekti ile silah sesi

bababa: bam bam bam: silah sesi (tatata ? )

hyurururu: havada düşen bir bombanın ıslık efekti

dokan: kaboom: büyük keskin patlama sesi

chudohn: kaboom: büyük keskin patlama sesi

zudaan: kaboom: büyük patlama sesi

dohdohdohdoh: şelalenin sesi ya da dev bir makine (gürül gürül / gümbür gümbür)

goro goro: gökgürültüsü ("rumble-rumble")

haa haa: pant pant or gasp gasp (nefes nefese kalmak: ha ha)

goho goho: cough cough (öksürmek: öhö öhö)

kyaa: bayan çığlığı

gyaa: çığlık

uwaa: şaşırmış çığlık

iyaa: scream: çığlık bir nevi hayır anlamında

guaa: scream: acı içinde çığlık (ah)

kyaa-kyaa: gürültü, bağıran kızlar gibi

doki doki: thuddup thuddup: atan bir kalp sesi (güm güm)

Ama ses efektleri olan sadece sesler değildir. Bunlar tam olarak ses değildir ama yansıma sözcüklerine sahiptir.

pika: ışığın yanıp sönmesi, parlaması efekti ("flash")

ssa-ssa: çabuk ("whoosh-whoosh"?)

shaa: çabucak, kayıp giden bir yılan gibi ("whoosh")

jita-bata: heyecanlı, telaşlı,

gata-gata: korkudan sarsılmak ("quake-quake")

gaku-gaku: korkudan titremek ("shake-shake") (zangır zangır)

pun-pun: kızgınlıktan köpürmek ("steam-steam"?)

jiro-jiro: dik dik bakma

kuru-kuru: dönme efekti ("twirl-twirl") (fır fır)

nuru-nuru: çamurlu/yaltakçı olma etkisi

buru-buru: soğuktan titreme ("brr-brr" yakın bir tabir olabilir) (tir tir)

oro-oro: heyecanlı ve sarsılmış olma efekti

kachin-kachin: donmuş katı efekti ("clink-clink")

Bir çok İngilizce yansıma sözcüğü olsa bile bana göre Japon ses efektlerinin yanında bir nebze sesler gerçekçilikten uzaklaşıyorlar. Örneğin bir Amerikan hapşırmasını ele alırsak kişi "Ah-ah-ah-choo!" diyecektir. Japon ise "Ha-ha-ha-sko!" (ya da Türkçe tabiriyle "Hapşu") ve burada en azından çeviride kaybolan bir şey yok ^^

[Ana Sayfaya Dön]